Afrikaanse filosofie

Westerse arrogantie?

Ik kan het boek van Ramose niet lezen zonder er ook kritisch naar te kijken. Is dat Westerse arrogantie? Of Eurocentrisme?

In tegenstelling tot Hummels probeer ik te begrijpen wat Ramose ons vertelt over ubuntu. Hummels heeft alleen maar kritiek en doet in zijn recensie geen enkele poging om vanuit Ramose’s positie (in het dekolonisatie-proces in Zuid-Afrika) te denken. Begrijpen en oordelen zijn twee verschillende denk-activiteiten. Hummels oordeelt alleen maar zonder enige poging tot begrijpen.

Als je probeert Ramose’s tekst over ubuntu te begrijpen, kun je proberen je in hem te verplaatsen - en daarmee in de situatie van iemand die in het dekoloniserende Zuid-Afrika op zoek is naar zoiets als ‘Afrikaanse identiteit’ als alternatief voor de hen eeuwenlang opgedrongen Westerse identiteit. Het valt niet mee om je je als Nederlander in zo’n positie te verplaatsen. Maar proberen kan geen kwaad. Het is een mooie filosofische (fenomenologische) gewoonte om ‘je (voor-)oordeel even uit te schakelen’ en je in hem te verdiepen. Zo lukt het wellicht om te begrijpen wat je leest - dus wat Ramose schrijft.

Maar begrijpen is niet hetzelfde als goedkeuren of instemmen. Ramose’s woorden zijn niet ‘meer waar’ of ‘moreel beter’ omdat ze uit de mond van een zwarte Afrikaan komen. Dat zou een vorm van (‘positief’) racisme zijn. In de beoordeling van wat Ramose schrijft, hoeven we onze eigen waarden niet te vergeten; we hoeven ons er ook niet voor te schamen omdat ze Westers zijn. Anders dan in het zwart-wit denken (letterlijk!) van Ramose, is de Westerse cultuur niet alleen globalistisch, kapitalistisch, fragmenterend, objectiverend, ‘verdingelijkend’, onmenselijk/zakelijk, e.d. We hebben ook andere tradities. Vanuit Westerse humane waarden Ramose’s boek beoordelen, is niet perse en niet in alle gevallen 'koloniaal'. Sterker nog, alleen door onze eigen waarden niet te vergeten, kunnen wij in dialoog gaan met bijvoorbeeld Ramose. En dan zal m.i. blijken, dat de verschillen tussen ubuntu en Westers niet zo absoluut is als Ramose ons wil doen geloven.

Moet / kan ik mijn eigen filosofisch inzicht vergeten?

Moet en kan ik, terwijl ik Ramose’s boek over Ubuntu lees, het filosofisch inzicht vergeten dat ik in de decennia van mijn volwassen leven reeds verworven heb? Is dit inzicht sowieso al verdacht om ik Westerling ben en dat inzicht alles te maken heeft met Westerse tradities? Hoewel – eigenlijk bracht ooit (zo rond 1982) zazen-beoefening mij tot dat inzicht.

Dat filosofisch inzicht is dus een ervaring – een ervaring die ik niet kan en wil wegdrukken wanneer ik iets lees wat filosofisch genoemd wordt, zoals nu Ramose’s boek.

Wat ik in dit boek tegenkom, is een wereld- en mensbeeld: beweringen over (de aard of essentie van) de werkelijkheid. Ik kan niet anders dan constateren dat het beweringen zijn, van taal gemaakt, met waarheidspretentie. Ik kan niet anders dan me afvragen: op grond waarvan zouden deze beweringen waar zijn?

Wanneer ik me iets meer verdiep in Afrikaanse filosofie, valt me op dat Ubuntu niet de enige filosofie is die Afrikaans wordt genoemd. Zo heb je de etnofilosofie, de bestudering van wereldbeschouwingen die men in de verschillende Afrikaanse samenlevingen heersend zijn. De wijsheidsfilosofie is ook etnofilosofie maar dan op individuen, wijzen, gericht die opinieleiders zijn in de gemeenschappelijke wereldbeschouwing. Zulke wijzen kunnen ook nationalistische ideologen zijn, wier filosofie dan ook wel politieke filosofie genoemd kan worden.

Hoe dan ook, filosofie is een klassiek Grieks woord, uitgevonden door Griekse denkers voor hun typische manier van nadenken over de werkelijkheid en vooral ook over het denken zelf. Zoals ook in de Nederlandse vertaling tot uitdrukking komt is filosofie ‘liefde voor wijsheid’, wijsbegeerte, niet het wijs-zijn. Op zoek zijn naar wijsheid, de vraag naar de waarheid stellen (langs rationele weg), dat is typisch Grieks denken. Aan universiteiten – ook in Afrika – noemt men dit professionele filosofie.

Natuurlijk is het woord filosofie inmiddels gedevalueerd – het heeft allerlei betekenissen erbij gekregen, zoals levensvisie en bedrijfsfilosofie. In deze hedendaagse populaire betekenis kunnen we bovengenoemde Afrikaanse etnofilosofie, wijsheidsfilosofie en politieke ideologie gerust filosofie noemen. Maar betekent dit dat we de professionele filosofie niet serieus hoeven te noemen?

In Afrika zijn er professionele filosofie die onder Afrikaanse filosofie verstaan: professioneel filosofisch onderzoek door Afrikanen, iets dat nog in de kinderschoenen staat.

Wat Mogobe Ramose doet in zijn Ubuntu-boek is het beschrijven van een wereld- en mensbeschouwing. Hij beweert dat (zijn karakterisering van) Ubuntu de kern is van alle Afrikaanse filosofie, ondanks de regionale verschillen. Bij andere auteurs kunnen we echter lezen dat de regionale verschillen groter zijn en reeds dateren uit de Egyptische tijd (die bij Ramose niet in beeld komt). Opvallend is echter, dat Ramose de Ubuntu-levensbeschouwing aan ons duidelijk maakt in termen van wat hier boven professionele filosofie werd genoemd: als zijnsleer / metafysica en als kennisleer. Dat ik dan meen Heidegger te herkennen in Ramose’s ontologie en metafysica is dan ook niet vreemd en geen toeval.

Als Ramose’s filosofie een levensbeschouwing is in termen van de professionele filosofie, waarom zou ik daaraan dan geen professioneel-filosofische, namelijk kenniskritische vragen mogen stellen? Wat is Ramose aan het doen in het boek? Hoe doet hij dat? Waarom zou het waar zijn wat hij beweert?

Dit alles neemt niet weg, dat de Ubuntu-levensbeschouwing op belangrijke punten afwijkt van de Europese (Grieks-Christelijke) levensbeschouwing. Ook blijft het mogelijk dat een Westerling die Ubuntu-levensbeschouwing aantrekkelijk en belangwekkend vindt, ook als het gerelativeerd is als ‘ook maar’ een levensbeschouwing.