Mr. Reid en het ubuntu/wetboek-dilemma

Deze week had Rijdende Rechter mr. Reid het even moeilijk. Hij was ergens tussen ubuntu en het Nederlandse recht terecht gekomen.

Een garagehouder uit Zeeland voelde zich onheus behandeld door een klant uit Friesland. De autodealer had op zijn website een witte Renault Clio te koop staan en dat was de grote droom van de Fries. Nog maar twee weken daarvoor had hij een Citroën C3 gekocht, maar dat mocht niet deren; hij moest en zou die Clio krijgen, met de C3 om in te ruilen.

De garagehouder was een fidele man. Hij was bereid voor de inruilauto de prijs te betalen die de klant ervoor betaald had. Over de vraagprijs van de Clio werden ze het ook eens. De koop was beklonken. De Friezen reden tevreden met hun nieuwe auto naar huis. De overschrijving van de C3 zou door de garagehouder later bij de instanties geregeld worden.

Om de een of andere reden nam de Zeeuw later contact op met de dealer van wie de Fries de C3 gekocht had. Wat bleek: hij had de Fries gevraagd hoeveel hij voor de C3 betaald had, maar het bedrag dat die noemde lag 1000 euro hoger. De Zeeuw voelde zich belazerd en wilde òf die 1000 € terug òf de koop terugdraaien. Dat wilde de Fries niet. Ondertussen plaatste de vrouw van de Fries de lasterlijke leugen op de reactie-pagina van de Zeeuwse dealer, dat deze allemaal schadeauto’s levert.

'Wij in het land’ voelden ons solidair met de garagehouder. Immers, welke autodealer geeft jou de aankoopprijs voor de inruilwagen? De Fries had gelogen en zijn vrouw laster verspreid.

Bij de uitspraak bleek dat mr. Reid het eigenlijk eens was met 'ons in het land’. Hij liet de Fries duidelijk weten dat hij diens leugen (omwille van de handel, zoals de Fries zelf het verdedigde) niet fraai vond en de laster van diens vrouw al helemaal niet.

Maar ja, de rechter is gebonden aan de wet. En de wet zegt (bij monde van het wetboek, uitgesproken door de rechter), dat de verkoper zelf bepaalt welke prijs hij vraagt voor de te verkopen auto en hoeveel hij terug wil geven voor de inruilauto. En dat is ook gebeurd tijdens de onderhandelingen. Dat de koper gelogen heeft over de aanschafprijs van zijn C3 doet niet ter zake. Dus het koopcontract is wettig; de garagehouder is sowieso al eigenaar van de C3 en hij kan deze dus in de verkoop doen. De vrouw van de Fries zal wel haar bericht op de website van de Zeeuw moeten verwijderen.

Dit voorval is een mooi voorbeeld van het verschil tussen ubuntu-recht en Westers recht.
Enerzijds zeggen ‘ons’ gezonde verstand en morele gevoelens (zo zijn we opgevoed), dat de Zeeuw, die zo genereus was om de aanschafprijs te betalen, niet belazerd had mogen worden door de liegende Fries. En de Friese vrouw had hem niet mogen belasteren. Dus de garagehouder staat in zijn gelijk.
Anderzijds blijkt dat de Nederlandse wet die situatie heel anders beoordeelt, niet op grond van ethiek maar op grond van algemene regelgeving over handel.

(Ook de serie ‘Mag dat?’ is in dit verband interessant. Vier panelleden moeten over alledaagse situaties beoordelen of dat wel of niet mag volgens de wet. Regelmatig botst ook hier het nuchtere verstand en het gevoel van medemenselijkheid en rechtvaardigheid met de vastgestelde Regels van de Wet. Onwaarschijnlijk veel details van ons dagelijks leven worden door de Wetgever geregeld.)


De geboorte van filosofie

Filosofie is een meerling (in de zin van tweeling, drieling, etc), die op verschillende plaatsen en tijden geboren is.
Ze is geboren rond 600 voor onze jaartelling in India (Boeddha), in China (Lau-tze) en Europa (Thales). Waarschijnlijk later ook in Mexico (de Tolteecse dichters). En nu wordt ze geboren in Afrika (Ubuntu).

Hoe ze geboren wordt, weten we uit Griekenland: Pallas Athene. Zij is de godin van de hemel, en wel van de heldere, klare hemel, van de reine, zuivere bovenlucht. Zo is zij godin van de wijsheid en godin van de kunst.
Bij Hesiodus en Homerus wordt zij Pallas genoemd, de lanszwaaiende godin die macht heeft over de bliksem. Zij zou geboren zijn uit het hoofd van haar vader Zeus nadat Hephaistos Zeus’ hoofd op diens bevel heeft opengespleten.
Kortom, wijsheid is een helder klaren en komt voort uit de onnatuurlijke daad van een opengespleten hoofd. Filosofie, wil ze geboren worden, vereist tegelijkertijd een willekeurige vernietigings- en scheppingsdaad. De traditie moet vernietigd worden en een nieuwe manier van denken gecreëerd, wil de mens de wereld helder kunnen zien.

Wij zijn nu getuige van de geboorte van de filosofie in Afrika. Altijd is er een sociale revolutie geweest waarin filosofie geboren kon worden. Het ontstaan van de stadstaten in Griekenland, bijvoorbeeld. Nu in Afrika is het de de-kolonisatie en het zoeken naar politieke zelfstandigheid. Bijzonder is natuurlijk dat de filosofie reeds bestaat, ook in Afrika, namelijk als Westerse filosofie, de filosofie van de bezetter. Het gaat er in de Afrikaanse emancipatie dus om een filosofie geboren te laten worden die niet Westers is. Dat is lastig, want filosofie is filosofie, ook al is ze een meerling. Deze dubbelheid van identificatie en afwijzing zien we goed plaatsvinden in het boek van Ramose.

In haar kindertijd is filosofie een wereld- en mensbeeld - een begripsmatig en beredeneerd beeld. Ze is geboren als een redelijk alternatief voor de op traditie gebaseerde religieuze verhalen en riten. ‘Ubuntu’ is haar Afrikaanse gelaat. Onder Afrikaanse filosofen is een strijd gaande om de juiste definitie van dit begrip. Daartoe worden allerlei redeneringen en retorische trucs van stal gehaald.
Ramose is een auteur die wil doen geloven dat Ubuntu al eeuwig bestaat als het hart van alle authentiek Afrikaanse cultuur. Ubuntu is echter verborgen - door de kolonisators - en hoeft slechts opgegraven te worden.
Andere auteurs (zoals Sisonke Msimang) zijn zich er meer van bewust dat Ubuntu een begrip en een visie is die zij nu, in deze historische tijd van de de-kolonisatie, eerst ontwikkelen en vormgeven.
Filosofie bestond niet reeds eeuwig, ze moet gecreëerd, door mensen tot stand gebracht worden.
Zo kritiseert Msimang de verheerlijking van Mandela en met name de verheerlijking van ‘vergiffenis’. Volgens haar stond Mandela vooral ook voor gerechtigheid, namelijk voor de zwarten. Mandela niet als heilige maar als vrijheidsstrijder. Ubuntu niet als heilsleer maar als sociale en politieke theorie.
Natuurlijk, er is een link met het verleden; Ubuntu, als idee, heeft een Afrikaanse traditie. Maar Ubuntu is nu, in de-koloniserend Afrika, een filosofie in wording - een sociaal en politiek programma met wensen voor een toekomstige samenleving.

(Lees ook: de Nelson Mandela lezing van Sisonke Msimang en het Interview met Sisonke Msimang in de Volkskrant.)