De geboorte van filosofie

Filosofie is een meerling (in de zin van tweeling, drieling, etc), die op verschillende plaatsen en tijden geboren is.
Ze is geboren rond 600 voor onze jaartelling in India (Boeddha), in China (Lau-tze) en Europa (Thales). Waarschijnlijk later ook in Mexico (de Tolteecse dichters). En nu wordt ze geboren in Afrika (Ubuntu).

Hoe ze geboren wordt, weten we uit Griekenland: Pallas Athene. Zij is de godin van de hemel, en wel van de heldere, klare hemel, van de reine, zuivere bovenlucht. Zo is zij godin van de wijsheid en godin van de kunst.
Bij Hesiodus en Homerus wordt zij Pallas genoemd, de lanszwaaiende godin die macht heeft over de bliksem. Zij zou geboren zijn uit het hoofd van haar vader Zeus nadat Hephaistos Zeus’ hoofd op diens bevel heeft opengespleten.
Kortom, wijsheid is een helder klaren en komt voort uit de onnatuurlijke daad van een opengespleten hoofd. Filosofie, wil ze geboren worden, vereist tegelijkertijd een willekeurige vernietigings- en scheppingsdaad. De traditie moet vernietigd worden en een nieuwe manier van denken gecreëerd, wil de mens de wereld helder kunnen zien.

Wij zijn nu getuige van de geboorte van de filosofie in Afrika. Altijd is er een sociale revolutie geweest waarin filosofie geboren kon worden. Het ontstaan van de stadstaten in Griekenland, bijvoorbeeld. Nu in Afrika is het de de-kolonisatie en het zoeken naar politieke zelfstandigheid. Bijzonder is natuurlijk dat de filosofie reeds bestaat, ook in Afrika, namelijk als Westerse filosofie, de filosofie van de bezetter. Het gaat er in de Afrikaanse emancipatie dus om een filosofie geboren te laten worden die niet Westers is. Dat is lastig, want filosofie is filosofie, ook al is ze een meerling. Deze dubbelheid van identificatie en afwijzing zien we goed plaatsvinden in het boek van Ramose.

In haar kindertijd is filosofie een wereld- en mensbeeld - een begripsmatig en beredeneerd beeld. Ze is geboren als een redelijk alternatief voor de op traditie gebaseerde religieuze verhalen en riten. ‘Ubuntu’ is haar Afrikaanse gelaat. Onder Afrikaanse filosofen is een strijd gaande om de juiste definitie van dit begrip. Daartoe worden allerlei redeneringen en retorische trucs van stal gehaald.
Ramose is een auteur die wil doen geloven dat Ubuntu al eeuwig bestaat als het hart van alle authentiek Afrikaanse cultuur. Ubuntu is echter verborgen - door de kolonisators - en hoeft slechts opgegraven te worden.
Andere auteurs (zoals Sisonke Msimang) zijn zich er meer van bewust dat Ubuntu een begrip en een visie is die zij nu, in deze historische tijd van de de-kolonisatie, eerst ontwikkelen en vormgeven.
Filosofie bestond niet reeds eeuwig, ze moet gecreëerd, door mensen tot stand gebracht worden.
Zo kritiseert Msimang de verheerlijking van Mandela en met name de verheerlijking van ‘vergiffenis’. Volgens haar stond Mandela vooral ook voor gerechtigheid, namelijk voor de zwarten. Mandela niet als heilige maar als vrijheidsstrijder. Ubuntu niet als heilsleer maar als sociale en politieke theorie.
Natuurlijk, er is een link met het verleden; Ubuntu, als idee, heeft een Afrikaanse traditie. Maar Ubuntu is nu, in de-koloniserend Afrika, een filosofie in wording - een sociaal en politiek programma met wensen voor een toekomstige samenleving.

(Lees ook: de Nelson Mandela lezing van Sisonke Msimang en het Interview met Sisonke Msimang in de Volkskrant.)